از کجا بفهمیم ماشین یاتاقان زده؟

یاتاقان‌ها، قطعات فلزی به شکل نیم‌دایره‌ای است که بین میل‌لنگ و بدنه موتور قرار می‌گیرند تا با جلوگیری از تماس مستقیم فلز با فلز، اصطکاک بین قطعات را کاهش بدهند. یاتاقان زدن به وضعیتی گفته می‌شود که یاتاقان‌های میل‌لنگ یا شاتون‌ها دچار سایش شدید، لق‌شدگی یا ذوب شدن می‌شوند. هنگامی که روغن‌کاری مختل شود یا فشار زیادی به پیشرانه وارد شود، این لایه محافظ از بین می‌رود و اصطکاک شدید باعث خرابی یاتاقان می‌شود. در این حالت میل‌لنگ به‌جای چرخش نرم، ضربه می‌زند و صدای کوبش ایجاد می‌کند.

علت اصلی یاتاقان زدن، کمبود یا قطع روغن موتور است. اگر روغن کم باشد، کیفیت پایینی داشته باشد یا دیر تعویض شود، روانکاری به‌ درستی انجام نمی‌شود. افت فشار روغن، خرابی اویل‌ پمپ و گرفتگی فیلتر روغن نیز از دلایل شایع بروز این مشکل است. رانندگی با دور موتور بالا، شتابگیری شدید، بکسل کردن بار سنگین یا رانندگی طولانی با موتور داغ، فشار زیادی به یاتاقان‌ها وارد می‌کند. داغ شدن بیش از حد موتور، ورود آب به روغن، وجود براده فلزی در موتور و حتی روشن کردن مداوم موتور سرد با گاز زیاد هم می‌تواند زمینه‌ یاتاقان زدن را فراهم کند. در برخی موارد، مونتاژ نادرست یا استفاده از یاتاقان بی‌کیفیت در تعمیرات قبلی نیز می‌تواند عامل خرابی باشد.

مشهورترین نشانه یاتاقان زدن صدای کوبش فلزی شدید و منظم از داخل موتور است، که معمولا با افزایش گاز بلندتر و سریع‌تر می‌شود. این صدا شبیه ضربه چکش یا تق‌تق سنگین است و اغلب از قسمت پایین موتور شنیده می‌شود. در حالت یاتاقان زده، چراغ روغن معمولا روشن می‌ماند یا به طور دائم چشمک می‌زند، موتور لرزش غیرعادی دارد و قدرت آن به‌ شدت افت می‌کند. در برخی موارد، موتور به ‌سختی روشن می‌شود یا حتی قفل می‌کند. اگر روغن موتور تخلیه شود، معمولا ذرات فلزی براق یا براده در آن دیده می‌شود. در موارد حاد، ممکن است موتور ناگهان خاموش شود و دیگر روشن نشود.

یاتاقان زدن به خرابی خود یاتاقان‌ها مربوط می‌شود، یعنی همان قطعات نیم‌دایره‌ای که بین میل‌لنگ و شاتون یا بین میل‌لنگ و بلوک موتور قرار دارند. وقتی روغن‌کاری مختل ‌شود، این قطعات ساییده یا ذوب می‌شوند و در نتیجه صدای کوبش فلزی ایجاد می‌شود. در یاتاقان زدن، معمولا شاتون سالم است اما روی میل‌لنگ به ‌درستی نمی‌چرخد.

شاتون زدن مرحله‌ای شدیدتر و خطرناک‌تر است. در این حالت، خرابی یاتاقان به قدری پیشرفته می‌شود که شاتون تاب برمی‌دارد، ترک می‌خورد یا حتی می‌شکند و ممکن است شاتون به دیواره سیلندر یا بدنه موتور برخورد کند. در این وضعیت، احتمال سوراخ شدن بلوک موتور یا قفل کامل موتور وجود دارد. می‌توان گفت که یاتاقان زدن مرحله اولیه از مشکلی است که شاتون زدن، پایان فاجعه‌ بار آن است.

در بیشتر موارد بله اما همیشه نیازی به این کار نیست. اگر یاتاقان زدن در مراحل اولیه تشخیص داده شود و میل‌لنگ هنوز آسیب جدی ندیده باشد، گاهی می‌توان با باز کردن کارتل، تعویض یاتاقان‌ها و بررسی دقیق میل‌لنگ از تعمیر اساسی کامل جلوگیری کرد. این حالت معمولا فقط در یاتاقان زدن خفیف که سریع تشخیص ‌داده ‌شده، ممکن است.

اما اگر صدای کوبش شدید باشد، میل‌لنگ خط افتاده باشد، فشار روغن به ‌شدت افت کرده باشد یا براده فلزی در روغن دیده شود، موتور باید به طور کامل باز شود. در این شرایط، میل‌لنگ نیاز به تراش دارد یا حتی باید تعویض شود و یاتاقان‌ها، اویل ‌پمپ و گاهی شاتون‌ها هم باید بررسی یا تعویض شوند. اگر یاتاقان زدن به شاتون زدن رسیده باشد، تقریبا همیشه موتور نیاز به تعمیر اساسی کامل دارد و در موارد شدید حتی تعویض موتور، اقتصادی‌تر است.

یاتاقان زدن یعنی خرابی شدید قطعات حیاتی موتور که تقریبا همیشه نتیجه بی‌توجهی به تعویض به موقع و کیفیت روغن، دما یا فشار بیش از حد به موتور است. این خرابی با صدای کوبش فلزی، افت شدید قدرت، لرزش و روشن شدن چراغ روغن همراه است و معمولا بدون باز کردن موتور قابل تعمیر نیست. اگر با مشاهده علائم اولیه مثل افت فشار روغن یا صدای تق‌تق، به ‌موقع به پیشرانه رسیدگی شود، می‌توان از یاتاقان زدن جلوگیری کرد، اما وقتی صدای کوبش واضح شنیده می‌شود، موتور وارد مرحله آسیب جدی شده است.